KENDİ GECESİNİ YARATIR YAĞMUR

Kendi gecesini yaratır yağmur, uzun sabah saatleri ışıklar söndürülmemiş.
Kumsalın cılız otları yeşermiş döşemenin altından, ayakkaplarına yakın,
geçen yılın çiçek tozları filizleniyor ıslak tahta
perdeden.

Düzen bu, aramızdaki boşluğu dolduran bu dağınık yığın,
sandalyelere asılı giysiler, çamurlu ayakkapların.

Sanki topraktan yağıyormuş gibi kokuyor boşanan bu yağmur.
Pencerelerimizdeki insanca ışık, dışardan görünen odaların turuncu sessizliği.
Yapayalnız içine düştüğümüz bu yer, uykuya dalarken.
Bir ormanın yeşil güvenliğiyle çevrili, gök ve denizle sarılı,
gece, yağmur ağaçların arasından süzülüp inerken.

Anne Michaels
Çeviren: Cevat Çapan

Yağmurun Kurduğu Gece: Yalnızlığın İçindeki Sığınak

Anne Michaels’ın “Kendi Gecesini Yaratır Yağmur” şiiri, çok küçük ve gündelik ayrıntılardan hareket ederek ev, yalnızlık, doğa ve insan yakınlığı arasında son derece hassas bir ilişki kuruyor. Şiirde yağmur yalnızca dışarıda yağan bir doğa olayı değil; içerideki hayatı yeniden düzenleyen, zamanı yavaşlatan ve insanı kendi içine çeken bir güç. Şiirin en güzel taraflarından biri de, yalnızlık ile güven duygusunu aynı atmosferin içinde yaşatması.

Şiir daha ilk dizede alışılmış yağmur imgesini tersine çeviriyor:

“Kendi gecesini yaratır yağmur”

Normalde gece yağmurun içinde gerçekleşen bir zaman dilimidir. Buradaysa yağmur geceyi yaratmaktadır. Böylece yağmur yalnızca havayı değil, zamanın ve mekânın algılanışını da değiştirir. Sabah saatleri olmasına rağmen:

“ışıklar söndürülmemiş.”

Gece bitmiştir ama içeridekiler henüz geceden çıkamamıştır. Sabahın başlamasıyla birlikte hayatın hemen aydınlanması beklenirken yağmur kendi karanlığını sürdürür. Dolayısıyla şiirin zamanı takvimsel saatlerden bağımsız, yağmurun belirlediği bir zaman hâline gelir.

İlk bölümde doğanın küçük hareketleri dikkat çeker:

“Kumsalın cılız otları yeşermiş döşemenin altından, ayakkaplarına yakın”

Burada doğa büyük ve görkemli bir manzara olarak verilmez. Tam tersine, döşemenin altından çıkan cılız otlar üzerinden kendini gösterir. İnsan yapımı mekân ile doğa birbirinden kesin çizgilerle ayrılmamıştır. Toprak, tahta, döşeme, ayakkabı ve bitki aynı yaşam alanının parçaları hâline gelir.

“Geçen yılın çiçek tozları”nın yeniden filizlenmesi de şiirin zaman anlayışını derinleştirir. Geçmiş tamamen ortadan kalkmamıştır. Geçen yılın çiçekleri, yağmur ve ıslaklık sayesinde yeniden hayat belirtisi göstermektedir. Böylece yağmur hem bugünü karartan hem geçmişten yeni bir hayat çıkaran bir güçtür.

İkinci bölümde doğadan doğrudan evin içine geçiyoruz:

“Düzen bu, aramızdaki boşluğu dolduran bu dağınık yığın,
sandalyelere asılı giysiler, çamurlu ayakkapların.”

Burada şiirin en önemli kavramlarından biri ortaya çıkıyor: boşluk.

İki insan arasındaki boşluk, romantik bir eksiklik olarak anlatılmıyor. Onu dolduran şeyler son derece sıradan: sandalyelere atılmış giysiler, çamurlu ayakkabılar, dağınıklık...

Bu çok Michaelsvari bir yaklaşım. Yakınlık, büyük sözlerden çok ortak hayatın bıraktığı izlerde ortaya çıkıyor. Bir evde iki insanın yaşadığını gösteren şey onların birbirlerine söyledikleri sözler değil, eşyaların birbirine karışmış hâli.

Bu nedenle “dağınık yığın” aslında düzensizlik değil, bir tür ortak yaşamın kanıtıdır. Aralarındaki boşluğu eşyalar doldurmaktadır. Bir başka deyişle, insanların birlikte yaşamasından geriye kalan gündelik izler, onların arasındaki mesafeyi görünür biçimde kapatır.

Yağmurun kendisi de bu ortaklığın içine girer:

“Sanki topraktan yağıyormuş gibi kokuyor boşanan bu yağmur.”

Bu dizede duyular birbirine karışıyor. Yağmur yalnızca görülmüyor; koklanıyor. Üstelik yağmur gökten değil, “topraktan yağıyormuş” gibi hissediliyor. Böylece gökyüzü ile toprak arasındaki yön ilişkisi tersine çevriliyor.

Şiirdeki yağmur artık atmosferik bir olay değil, dünyanın bütün katmanlarını birbirine bağlayan bir madde gibi.

Sonraki görüntü şiirin merkezine yerleşiyor:

“Pencerelerimizdeki insanca ışık, dışardan görünen odaların turuncu sessizliği.”

Buradaki “insanca ışık” ifadesi şiirin en sıcak imgelerinden biri. Dışarıda yağmur, ıslaklık, karanlık ve yalnızlık vardır. Buna karşı içeride pencerelerden dışarıya taşan turuncu bir ışık bulunur.

Fakat bu ışık yalnızca fiziksel değildir. “İnsanca” olması onu yaşanmışlıkla ilişkilendirir. Bir evin ışığının dışarıdan görülmesi, orada insanların bulunduğunu söyler. Yağmurun karanlığı içinde küçük bir insan sıcaklığı vardır.

Burada şiirin başındaki “ışıklar söndürülmemiş” dizesi de yeniden anlam kazanır. Sabah olmasına rağmen ışıklar yanmaktadır. Bunun nedeni dış dünyanın hâlâ gece gibi olmasıdır; fakat daha önemlisi, içerideki hayatın kendi zamanını yaşamasıdır.

Şiirin belki de en dokunaklı dizesi bundan sonra gelir:

“Yapayalnız içine düştüğümüz bu yer, uykuya dalarken.”

“İçine düştüğümüz” ifadesi mekânı sıradan bir ev olmaktan çıkarır. İnsanlar sanki bu yere isteyerek yerleşmemiş, bir durumun içine düşmüşlerdir.

Bu nedenle ev hem sığınak hem de yalnızlığın mekânıdır.

Şair “yapayalnız” derken çoğul bir özne kullanıyor: “içine düştüğümüz.” Bu çok önemli. Buradaki yalnızlık, tek başına kalmanın yalnızlığı değil; iki insanın birlikte yaşadığı bir yalnızlıktır.

Ve şiirin güzelliği tam burada ortaya çıkar: Birlikte olmak yalnızlığı bütünüyle ortadan kaldırmaz. İki insan birbirine yakın olabilir ve yine de dünyanın karşısında yalnız olabilir.

Fakat şiir bu yalnızlığı karanlık bir sona götürmez. Tam tersine doğa onu çevrelemeye başlar:

“Bir ormanın yeşil güvenliğiyle çevrili, gök ve denizle sarılı”

Buradaki “güvenlik” sözcüğü özellikle önemli. Orman başlangıçta karanlık ve bilinmez bir yer olarak düşünülebilir. Michaels ise onu “yeşil güvenlik” olarak tanımlıyor.

Doğa artık tehdit değil, kuşatan bir sığınaktır.

Gök ve deniz de aynı şekilde insanı sarar. Böylece evin içindeki küçük ışık ile dışarıdaki büyük doğa arasında bir karşıtlık değil, bir bütünlük oluşur.

Şiirin son görüntüsü:

“gece, yağmur ağaçların arasından süzülüp inerken.”

Başlangıçta yağmur geceyi yaratıyordu. Finalde ise yağmur ağaçların arasından süzülerek iner. Şiir başladığı yere döner ama artık gece aynı gece değildir. Çünkü artık onun içinde evin turuncu ışığı, ortak yaşamın dağınıklığı ve ormanın yeşil güvenliği vardır.

Bu nedenle şiirde yağmurun anlamı tek değildir. Yağmur bir yandan karanlık ve yalnızlık yaratır, diğer yandan toprağı canlandırır. Geçen yılın çiçek tozlarını yeniden filizlendirir. Dışarıdaki dünyayı ıslatırken içerideki insan hayatını daha görünür kılar.

Şiirin asıl başarısı da burada: Yalnızlığı ortadan kaldırmaya çalışmıyor; yalnızlığın içinde bir sığınak kuruyor.

“Aramızdaki boşluk” tamamen yok olmuyor. İki insan birbirinin bütün yalnızlığını ortadan kaldıramıyor. Fakat o boşluk; giysiler, ayakkabılar, penceredeki ışık, yağmurun kokusu ve birlikte uykuya dalınan ev tarafından dolduruluyor.

Bu yüzden şiirde ev, dört duvardan çok daha fazlasıdır. Dışarıdaki yağmur ve karanlık karşısında insanın dünyaya karşı kurduğu küçük bir sıcaklık alanıdır. İçerideki dağınıklık bile hayatın sürdüğünü gösterir.

Ve belki şiirin en güzel paradoksu şudur: İnsanlar “yapayalnız”dır ama tamamen yalnız değildir. Onları birbirine bağlayan şey büyük bir aşk ilanı değil; aynı yağmurun sesini duymak, aynı evin ışığında bulunmak, aynı dağınıklığın içinde yaşamak ve aynı geceye birlikte düşmektir.

Bu bakımdan Michaels’ın şiirinde yağmur, hüznün değil yalnızca yenilenmenin de maddesidir. Geçmiş yılın çiçek tozlarını filizlendiren yağmur, insanların arasındaki boşluğu da görünür hâle getirir. Dışarıda geceyi büyütürken içeride insan sıcaklığını belirginleştirir.

Yağmur dünyayı karartır; ama tam da o karanlık sayesinde penceredeki küçük ışığın ne kadar değerli olduğu anlaşılır.

Sessiz Vedaların Kışı ve Anne Michaels

Kıpırtısız bir gölün kıyısında, boyunlarını çok hafif bir rüzgârla eğen sazlıkların arasındaki sarı nilüferlere bakarken kökleriyle yuvalarına tutundukları ilk ânı hayal ettim. İnsandan çok daha uzun yaşayabildiği söylenen o mahcup bitkiler için zaman yoktu. Tohumlarını tabiata savuranları tanımıyor, bildikleri hayatla hiç vedalaşmayacakmış gibi sessizce salınıp duruyorlardı. Eğer insanın bitkilerle ilişkisi hakkındaki çok eski gerçekleri bilip, ‘başlangıç ve bitiş’ tasavvuruna sahip olabilselerdi, sert tecrübelerle yaşlandıkça bizim kadar rahatlayabilirler miydi?

Sonbaharın son cılız ışıklarıyla bulutlanan gölün üzerindeki tahta iskelede oturmuş, yeşil, minik kadifemsi başlarını hayvanlara özgü o bilinçsiz neşeyle suyun içine daldırıp çıkaran ördekleri izlerken, geleceği tutkuyla merak eden insanın başlangıçlara karşı böylesine hoyrat olabilmesinin gerçek sebeplerini merak ediyordum. Bir gece evvel yabancı bir otel odasında okumaya başladığım kitabın ‘âşıklarıyla’ sonunu sezemediğim uzun bir seyahate çıkmıştım. Onlara can veren yazar, başlangıç ânına adım attıkları efsunlu anları, birbirlerinin içinde nasıl kaybolduklarını, anılarla bedenlerinin eksikliklerini tamamlayan hikâyelerini o kadar çarpıcı cümlelerle anlatıyordu ki sonlarını hiç bilmek istemiyordum. Baktığım her nesnede, insan yüzlerinin gizli haritasında onları görmek, iç dünyalarını görünmez bağlarla ören mucizevî keşiflerine tanık olmayı arzuluyordum sadece.

Avery ve Jean’ın güçlü sevgisi, şiddetli bir akıntıyla sürüklenip şekillenen taşlar gibi yavaşça zihnimde hayat buluyordu. Avery, “hep motellerde buluşalım, yüzyıl beraber olduktan sonra bile” diyordu. Ben huzurla ve hınzırca gülümsüyordum. Günbatımının cılızlaşan ışığıyla önümden geçiyorlardı. Güneş geride bıraktıklarını aydınlatırken Jean o günün hareketsizliğinin sadece onlara ait olduğunu düşünüyordu. Küçük mutfak penceresinin önünde, ağaçların arasından süzülen rüzgârı dinleyip baş başa yemek yerlerken Avery, hayatında ilk kez o basit mutluluğu tattığı için kendisini bu dünyaya ait hissediyordu. Birbirlerine anlattıkları hikâyelerin içinde kendilerini şaşırtan cümleler oluyordu genellikle. Jean, “birini unuttuktan sonra bile mutluluklarının ya da hüzünlerinin sesini hatırlayabiliyorsun.Bedeninde hissedebiliyorsun” diyordu. O vakit içiniz burkuluyordu biraz. Unutmanın sandığınız kadar kolay olmadığını hatırlatıyordu size yazar. Karanlık ormanın içinde trenin tıkırtısı usulca kaybolurken, Jean aşk ânının, ‘tek bir gecede insanın tenine nüfuz edebileceğini, bir dalın ucuna toplanan su damlası gibi birikerek gelmediğini –tüm hayatını başka bir hayata geçirme ânı olmadığını- daha çok arkamızda bıraktıklarımızla tanımlandığını’ söylüyordu. Avery içinse ‘aşk ânı’ daha başkaydı. Uzun zaman önce içinde bir parça kopmuştu ve yıllar boyu sisteminde dolanarak kendisine acı veren bu tehlikeli parçayı sonunda tanımıştı. Artık o ağrıya dönüp şöyle diyebiliyordu: “Ah, demek o sendin.” Sonra yan yana uzanıp, avuçlarının içine Dünya haritasının yumuşak kıvrımlarını çizerek yıldızlı hikâyeler anlatıyorlardı. Avery onun kolunu okşarken, Jean aklına gelen bütün bitki isimlerini sayıyordu. Ve o sırada erkek onunla birlikte yaşlanmanın nasıl olacağını hayal ediyordu. Kadının geçmişi hakkında her şeyi biliyordu ve bu acısını keskinleştiriyordu.

Uyuyan bir çocuk gibi…

Anne Michaels’la Ekim 98’de tanışmışım. Sinemaya da uyarlanan Bölük Pörçük Yaşamlar isimli ilk romanının içine bu tarihi not etmişim. O kitabı çok sevdiğimi bana yazdıklarını telefonda okuyan bir dostuma heyecanla anlattığımı hatırlıyorum. Ürperten satırlarını onunla paylaştığımı da: “Aşkın ilk kez ölüme inanmamızı sağladığı bir an vardır. Kaybını düşünmüş olsan bile, uyuyan bir çocuk gibi sonsuza dek taşıyacağın birini tanırsın.”

Michaels’in şair kimliği iki romanında da etkisini fazlasıyla gösteriyor ama onu bir romancı olarak cazip kılan sadece dili incelikle kullanması değil bence. O anlatmak istediği meselenin etrafındaki bilgi kırıntılarını bir bilim insanı titizliğiyle araştırıyor, yorulmadan biraraya getiriyor ve onları müthiş bir ustalıkla hikâyesini tamamlayan önemli ayrıntılar olarak doğru yerde ve zamanda kullanıyor. Üstelik bunu yaparken kimi modern romancılar gibi anlatımını sıradan cümlelerle basitleştirme tuzağına da düşmüyor. Geçtiğimiz günlerde Türkçede yayımlanan Kış Mezarı’nı okurken herkes tarafından kolay anlaşılma telaşıyla üslubundan ödün vermek istemeyen Michaels’in, yazıyı, insanı, tabiatı, sevmeyi kutsayan zarafetine bir kez daha hayran oldum.

Bu roman sadece birbirlerini arzuyla, tutkuyla, aşkla, içlerine hapsettikleri korkularla, cesaretle keşfedenlerin değişimini sorgulamıyor. Savaşların hiç geçmeyen izlerini, yurtlarından uzaklaştırılan göçmenleri, mülteci kamplarının dramını, insanın yaşadığı sürece kendine ‘yuva’ aramasının çaresizliğini, onu bulabilmek için nelere katlandığını da anlatıyor. Mimarlığın aşkla kesişen çatallı yollarını, çocukların korkularını, kederini, önsezilerimizin tehlikelerini, kaderi, rüyalarımızdaki gizli işaretleri, bağışlayabilmeyi, sevmenin görünmeyen köklerini ve daha pek çok meseleyi savrulmadan, hikâyesinin ana damarlarından uzaklaşmadan, sihirli mısralarıyla hatırlanan uzun bir şiiri fısıldar gibi yazıyor.

Tensel bilginin sırrı…
“Pişmanlık hikâyenin sonu değil, ortasıdır” cümlesini okuduktan sonra dalgın bakışlarım Boğaz’ın karşı kıyısındaki evlerin göz kırpan ışıklarına karıştı. Sonradan hatırlanmadığı için aktarılamayan ne çok basit, sıradan anı var, dedim kendime. Muhtemelen o da kahramanlarının mırıldandığı hikâyelerini dinlerken kendisiyle ilgili daha evvel hiç fark etmediği özelliklerini keşfediyordu. Ve söylediği gibi anılarımız aslında hatırladıklarımızdan çok daha fazlasını barındırıyordu. Acele etmeden usul usul şiirlerini yazan, sadece iki romanla önemli edebiyat ödüllerini kazandığı halde fani olmanın acısı ve hırsıyla sık sık kitap yayımlama hevesine kapılmayan bu kadını neden önemsediğimi tekrar düşündüm. Anne Michaels, sadece bir yazar olarak beslemiyordu beni. Ben onun okura kimi zaman mesafeli ama şefkatli anlatımıyla dokunabilen samimiyetini çok sevdim.

Sessiz vedalardaki mahrem soyluluğu beğenirim. Kış Mezarı’nı içindeki sessizliği gürültüyle, gürültüyü sükûnetle, tevekkülle bastırabilenlerin ‘vedalarını’ anlamaya çalıştığım bir dönemde okudum. Ve doğrusu havada uçuşan duygu ve düşünce parçacıklarımı büsbütün kuşattı. “Bazı sürgünler o kadar derindir ki, dışarıdan sükûnet gibi görünür cümlesiyle” çok sevdiğim kayıp bir dostuma tekrar kavuşmuş gibi oldum. İhtiyaç duyulduğunda yanı başımızda olmayan gerçeğin ‘yıllar sonra gölün bir tarafından dalıp diğer tarafından çıkan su kuşları gibi kafamıza dank ediverdiğini’ hatırlatan incelikli mizah duygusuna bayıldım.

Daha önce belirgin olduğu halde fark etmediklerimizin bir tür hayattan kaçış olduğunu onun cümleleriyle kabullendim. Yazar bir bölümde soğuk kış gecelerinde, sevilen yazarları tekrar tekrar okuma isteğinin sarsılmaz inancından bahsediyordu. Bu romanla onun her yazarın son âna kadar içinde taşıdığı bu iyimser ümidini içtenlikle paylaştım. Üç bin yıl öncesiyle bugünün insanı arasında kurabildiği köprünün sağlamlığına epey şaşırdım. Bizden evvel yaşamış olanların bildiklerini hissedebilmek için gerekli olan bir tür ‘tensel bilgiden’ de bahsediyordu. Zihnin bir şeye inanması için bedenin de inanması gerektiğini hatırlatıyordu bana.

Kaç kişi beklemeye razı olur ki?

“İnsan kendini affedebilir mi, kendimizle ilgili bildiklerimiz bizi hep huzursuz mu eder, farklı arayışların peşine düşmeli miyiz, başkasının bizi affedebilmesi için sonsuza kadar beklemeli miyiz” sorularının karmaşık cevaplarından ben o acayip hikâyelerin anlatıcısı kadar emin değilim doğrusu. Ama Avery’nin annesi Marina’ın Jean’a söylediklerinin, içimde çok derinlerde bir yerde gizlenen hakikat bilincime fena halde dokunduğunu biliyorum: “Her çocuklukta bir kapı kapanır. Yas içindeki yolculuğumuza devam ederken, sadece gerçek aşk bizi bekler. İnsanlar arasındaki gerçek sadakat işte budur. Bütün destanlarda, kuşaklar boyu dayanan bütün hikâyelerde her zaman aynı gerçek vardır: aşk, yaraların sarılmasını beklemelidir. Birbirimiz için bu bekleyişe katlanmalı, acıma duygusuyla ya da yargılayarak değil, sanki affediş bir randevuymuş gibi beklemeliyiz. Kaç kişi, başka biri için bu şekilde beklemeye razı olur ki? Çok az…”

Kitabın kapağını kapatıp, üzerindeki durgun bir göle yansıyan melankolik katırtırnağı ağacı görüntüsüne bakarken Avery’i, Jean’ı, hatırlayabildiği acılarıyla kendini keşfeden, yabani sevgisiyle bir kadını ve erkeği belki istemeden yakınlaştıran Lujcan’ı ilerde özleyeceğimi fark ettim. Jean’ın çocukluğu, anıları ve farkında olamadan anılarının oluşturduğu ağ, bir zamanlar sadece Avery’e verdiği bir hediye olmuştu. Sonra o hediyeyi başka birine vermişti. Sevginin bütün ayrıcalıkları arasında en etkileyici olanı buydu: “Başka birinde, sezgilerle, mantık dışı bir tercihle ya da masum bir arzuyla, hiçlikten, tarif edilemez bir hasretten çıkan hüzünle göze ilişen ve kelimelerin yetersiz kalacağı kadar derin anılara tanık olmak.”

Ve kadim hayat, her şeyden çok hikâyelerle, anılarla oluşan o mucizevî ‘hediyelerin’ asıldığı dev bir Noel ağacına benziyordu.

(Kış Mezarı, Anne Michaels, Doğan Kitapçılık, 2010, çev: Elif Günay)

A.Esra Yalazan

http://aesrayalazan.wordpress.com/

ana, baştan başlayayım, beni yine kundakla

“Bazı sürgünler o kadar derindir ki, dışarıdan sükûnet gibi görünür"

***

"...o an, hayatında ilk kez, bir insanın tek bir gecede tenine nüfuz edebileceğini, aşk anının, bir dalın ucuna toplanan su damlası gibi birikerek gelmediğini -tüm hayatını başka bir hayata geçirme anı olmadığını- daha çok arkanda bıraktıklarınla tanımlandığını anlamıştı."

***

"-Bir ağaç dalındaki kar gibisin."

***

"Birini unuttuktan sonra bile mutluluklarının ya da hüzünlerinin sesini hatırlayabiliyorsun, bedeninde hissedebiliyorsun."

***

"...ana, baştan başlayayım, beni yine kundakla."

***

“Aşkın ilk kez ölüme inanmamızı sağladığı bir an vardır. Kaybını düşünmüş olsan bile, uyuyan bir çocuk gibi sonsuza dek taşıyacağın birini tanırsın.”

Anne Micheals - Kış Mezarı

( İhtiyaç duyulduğunda yanı başımızda olmayan gerçeğin ‘yıllar sonra gölün bir tarafından dalıp diğer tarafından çıkan su kuşları gibi kafamıza dank ediverdiğini’ hatırlatan incelikli mizah duygusu..

A. Esra Yalazan)